Wady dzieła (istotne i nieistotne). Część 3 – wady nieistotne dzieła a obowiązek odbioru i zapłaty wynagrodzenia

Anna Tadla-Majcherek

Wzajemny charakter świadczeń w umowie o dzieło

Umowa o dzieło jest klasyczną umową wzajemną i umową rezultatu. Po stronie przyjmującego zamówienie (wykonawcy) aktualizuje się obowiązek wykonania oznaczonego dzieła (osiągnięcia rezultatu), natomiast po stronie zamawiającego – obowiązek odebrania dzieła (art. 643 k.c.) oraz zapłaty wynagrodzenia (co do zasady – w chwili oddania dzieła, art. 642 § 1 k.c., o ile strony nie określiły tego terminu inaczej).

W praktyce wykonywania umowy o dzieło (w tym także w kontraktach „okołobudowlanych”) systematycznie powraca problem sporów o odbiór dzieła i o zapłatę wynagrodzenia: zamawiający widzi usterki, więc nie chce odebrać dzieła i wstrzymuje płatność.

To zachowanie choć intuicyjne uzasadnione, prawnie bywa ryzykowne – zwłaszcza wtedy, gdy mamy do czynienia z wadami nieistotnymi dzieła.

Powstaje więc pytanie czy stwierdzenie nieprawidłowości przy wydaniu dzieła uzasadnia odmowę jego odbioru i odmowę zapłaty wynagrodzenia, czy jedynie uruchamia reżim odpowiedzialności za wady (rękojmia/gwarancja/odpowiedzialność kontraktowa).

Konsekwencje wad nieistotnych: obowiązek odbioru i brak podstaw do odmowy zapłaty

Punktem wyjścia do oceny powstania obowiązku odbioru dzieła i zapłaty wynagrodzenia oraz granic dopuszczalnej odmowy – przy wydaniu i odbiorze dzieła – jest założenie, że zamawiający ma obowiązek odebrać dzieło, o ile wykonawca wydaje je zgodnie ze swoim zobowiązaniem, czyli zasadniczo – zgodnie z treścią umowy (art. 643 k.c.). Wykonawcy zaś należy się wynagrodzenie w chwili oddania dzieła. Gdy dzieło ma być oddawane częściami, a wynagrodzenie zostało obliczone za każdą część z osobna – z chwilą spełnienia każdego ze świadczeń częściowych (art. 642 k.c.).

W sporach szczególnie istotny jest dominujący pogląd, że wady nieistotne nie uzasadniają odmowy odbioru dzieła ani uchylenia się od zapłaty wynagrodzenia za jego wykonanie. W takim przypadku zamawiający powinien odebrać dzieło i ewentualnie realizować uprawnienia związane z wadliwością, tj. nienależytym wykonaniem dzieła (np. żądać usunięcia usterek, obniżenia wynagrodzenia, ewentualnie, przy zaistnieniu przesłanek ustawowych, odstąpić od umowy).

Oczywiście, obowiązek odbioru nie nakazuje „akceptowania wszystkiego jak leci”. Oznacza natomiast, że odbiór nie powinien być blokowany z powodów błahych, gdy dzieło spełnia swój podstawowy cel.

W orzecznictwie podkreśla się, że odmowa odbioru musi opierać się na obiektywnie uzasadnionych przesłankach. Jeżeli wady nie uniemożliwiają korzystania z dzieła (dzieło może być lub – po jego wydaniu – jest użytkowane zgodnie z przeznaczeniem), zamawiający nie może odmówić odbioru, a odmowa zapłaty wynagrodzenia lub pozostałej części wynagrodzenia jest w takich okolicznościach nieuzasadniona. Odmowa przyjęcia dzieła/prac (i w konsekwencji wstrzymania zapłaty) nie może opierać się na subiektywnym przekonaniu zamawiającego, oderwanym od rzeczywistego stanu dzieła, o nieukończeniu dzieła. I nie powinna pozostawać w sprzeczności z zachowaniem zamawiającego, który – utrzymując zastrzeżenia do dzieła – równocześnie przystępuje do jego eksploatacji, wykorzystuje je w prowadzonej działalności, czerpie z niego pożytki, osiąga korzyści majątkowe.

Zasadniczo, wynagrodzenie za dzieło należy się z chwilą oddania dzieła, jeżeli strony nie umówiły się inaczej (art. 642 k.c.). Oznacza to, że obowiązek zapłaty – co do zasady – aktualizuje się mimo istnienia wad nieistotnych, a odmienne podejście naruszałoby równowagę kontraktową (prowadząc do faktycznego uzależnienia zapłaty od „stanu idealnego” dzieła).

Bardzo użyteczny argumentacyjnie jest wyrok Sądu Najwyższego (z 29.01.2021 r., V CSKP 10/21), który akcentuje, że:

• po pierwsze: jeżeli wady nie są istotne, to odmowa odbioru i odmowa zapłaty co do zasady nie znajdują uzasadnienia (odmowa byłaby uzasadniona przy wadach istotnych), a utożsamianie „zakończenia prac” z odbiorem bez zastrzeżeń jest nieakceptowalne,
• po drugie (praktycznie najważniejsze): nawet jeśli umowa językowo operuje pojęciem odbioru „bezusterkowego”, „bez zastrzeżeń”, to po dokonaniu odbioru i rozpoczęciu korzystania z dzieła nie da się bronić tezy, że prace nie są zakończone, więc ostatnia transza wynagrodzenia nie jest należna. Po odbiorze zamawiający ma obowiązek zapłaty ostatniej części wynagrodzenia. Tym bardziej, jeśli mimo wad doszło do odbioru i rozpoczęcia eksploatacji, to nie ma podstaw, by następnie wywodzić niewymagalność wynagrodzenia (niepowstanie obowiązku zapłaty) z samego faktu istnienia usterek ujawnionych w protokole.

Sąd Najwyższy zwrócił też uwagę na bardzo „życiowy” argument. Nie do zaakceptowania jest interpretacja prowadząca do tego, że wykonawca miałby dostać istotną część wynagrodzenia dopiero wiele miesięcy później (tam: po roku), tylko dlatego, że usunięcie pewnej usterki zaplanowano na kolejny sezon.

W praktyce sporu powinno działać to tak:

• jeśli zamawiający zasadnie odmawia przyjęcia dzieła (np. z powodu wad istotnych), można mówić o stanie „niewykonania” świadczenia niepieniężnego i problemie z roszczeniem o zapłatę wynagrodzenia;
• jeśli jednak zamawiający dzieło odbiera (także z zastrzeżeniami) lub po wydaniu dzieła korzysta z niego, to co do zasady nie może potem bronić się stwierdzeniem: „nie zapłacę, bo to nie jest ukończone”, „nie zapłacę, bo to ma wady”. A spór przenosi się na instrumenty odpowiedzialności za nienależyte wykonanie dzieła, a nie na „blokadę” wynagrodzenia.

Wydanie i odbiór dzieła jako czynności o funkcji dowodowej

W sporach o zapłatę kluczowe jest wykazanie, że dzieło zostało oddane (wydane) przez wykonawcę i że zamawiający je odebrał (wprost lub dorozumianie, np. poprzez rozpoczęcie korzystania). Dlatego też bardzo ważne jest właściwe udokumentowanie zarówno wydania działa, jak i jego odbioru.

Wydanie (oddanie) dzieła przez wykonawcę i jego odebranie przez zmawiającego nie mają wyłącznie charakteru czynności faktycznych. Czynności te – w szczególności gdy są odpowiednio udokumentowane (np. protokołem wydania i odbioru, protokołem odbioru, potwierdzeniem przekazania, korespondencją e-mail, dokumentacją fotograficzną) – pełnią przede wszystkim funkcję dowodową i kontrolno-weryfikacyjną. Potwierdzają przekazanie dzieła (rezultatu) zamawiającemu, pozwalają ustalić stan dzieła w chwili wydania i odbioru oraz ewentualne zastrzeżenia co do nienależytego wykonania dzieła (poprzez wskazanie wad i usterek), umożliwiając ocenę zgodności rezultatu z umową. W konsekwencji stanowią istotne potwierdzenie spełnienia świadczenia niepieniężnego przez wykonawcę i mają doniosłe znaczenie dla oceny wykonania zobowiązania oraz powstania roszczenia o zapłatę wynagrodzenia (lub jego ostatniej części, jeżeli strony przewidziały odbiory lub płatności częściowe).

W praktyce oznacza to, że jeżeli zamawiający:

• potwierdza przyjęcie dzieła (np. podpisuje protokół wydania lub protokół odbioru – także z wyszczególnieniem wad i usterek, potwierdza przekazanie w korespondencji, dokonuje odbioru częściowego/końcowego),
• przystępuje do używania dzieła (w całości albo w zakresie pozwalającym na jego eksploatację zgodnie z przeznaczeniem),
• korzysta z efektu prac w sposób trwały (utrwala rezultat w swoim majątku, integruje go z innymi elementami, oddaje do eksploatacji),

to co do zasady fakt taki znacznie utrudnia (choć nie zawsze całkowicie wyklucza) późniejsze twierdzenie, że nie doszło ani do oddania (wydania) dzieła przez wykonawcę, ani do jego odebrania przez zamawiającego oraz że roszczenie o wynagrodzenie nie powstało lub nie stało się wymagalne.

Jeżeli zagadnienia poruszone w niniejszym wpisie są Państwu bliskie – w szczególności w kontekście sporów o odbiór dzieła, wstrzymywania płatności albo rozliczeń z tytułu usterek – zapraszamy do kontaktu z naszymi prawnikami. W praktyce prawidłowe ukształtowanie procedury wydania i odbioru oraz właściwe udokumentowanie czynności (w tym zastrzeżeń) często przesądza o wyniku sporu o wynagrodzenie.

W razie potrzeby pomożemy Państwu m.in.:

• przeanalizować stan faktyczny i prawny w celu ustalenia czy stwierdzone wady mogą być kwalifikowane jako istotne lub nieistotne (w ujęciu umownym i dowodowym),
• opracować lub zaktualizować procedurę wydania i odbioru (w tym protokoły, checklisty, tryb zgłaszania zastrzeżeń, terminy usuwania usterek),
• przygotować wezwania do odbioru i zapłaty, stanowiska procesowe, a także korespondencję kontraktową ograniczającą ryzyka dowodowe,
• prowadzić negocjacje rozliczeniowe oraz reprezentować Państwa w sporach sądowych dotyczących wynagrodzenia i odpowiedzialności za wady.

Polecamy także:

Wady dzieła (Istotne i nieistotne). Część 1 – kwalifikacja oraz praktyczne konsekwencje

Wady dzieła (istotne i nieistotne) Część 2. – Jak nie reagować?